« كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ » « 1 » ، از سياق دو آيه استفاده مىشود منظور محروميت از كرامت خداى تعالى است نه اينكه خدا از حالشان بىخبر باشد ، و يا ايشان از خدا غايب و پنهان باشند . ممكن هم هست بگوييم مراد از جمله « مستقر انسان به سوى اوست » ، اين باشد كه زمام امر در سعادت و شقاوت و بهشت و دوزخ بودن مستقر آدمى به دست خداست ، و به مشيت او وابسته است ، هر كس را بخواهد در بهشت منزل مىدهد كه جاى متقين است ، و هر كس را بخواهد در دوزخ كه جاى مجرمين است ، هم چنان كه خودش در جاى ديگر فرموده : « يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ » « 2 » . و ممكن است منظور اين باشد كه استقرار مردم در روز قيامت به حكم خداى تعالى است ، تنها اوست كه در بين بشر نفوذ دارد نه غير او ، هم چنان كه باز خود خداى تعالى فرموده : « كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه لَه الْحُكْمُ وَإِلَيْه تُرْجَعُونَ » « 3 » . گفته شده است ] « يُنَبَّؤُا الإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَأَخَّرَ » منظور از « ما قدم » خوبى و بديهايى است كه انسان در اول عمرش كرده . منظور از « و أخر » كارهاى نيك و بد آخر عمر است ، و يا منظور از اولى نيك و بدهايى است كه خودش در همه عمر كرده ، و منظور از دومى آثار خير و شرى است كه او منشاش را در بين مردم باب نموده ، و اگر سنت حسنه اى براى بعد از خودش باب كرده پاداش مىبيند ، و اگر سنت سيئه اى باب كرده عقاب مىبيند . بعضى « 4 » از مفسرين گفته‌اند : مراد از « ما قدم » اعمالى است كه كرده ، اگر حسنه بوده پاداش و اگر سيئه بوده عقاب مىبيند ، و مراد از « اخر » كارهايى است كه ترك كرده اگر حسنه بوده عقاب و اگر سيئه بوده ثواب آن را مىبيند . بعضى « 5 » ديگر گفته‌اند : مراد از « ما قدم » گناهان ، و مراد از « ما اخر » طاعات است .

--> ( 1 ) نه ، بلكه اثر گناهان در دلهايشان مانده ، نه ، ايشان از پروردگارشان در آن روز محجوبند . سوره مطففين ، آيه 14 و 15 . ( 2 ) هر كه را بخواهد عذاب مىكند ، و هر كه را بخواهد مىآمرزد . سوره مائده ، آيه 40 . ( 3 ) هر چيزى هالك است ، جز وجه او ، تنها حكم از آن او است ، و به سوى او بر مىگرديد . سوره قصص ، آيه 88 . ( 4 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 661 . ( 5 ) تفسير قرطبى ، ج 19 ، ص 98 .